Bu yazıda Yerli Malı Belgesi sürecinde Bakanlık, TOBB, oda ve uzmanların kurumsal rollerini, teknik uzman atama esaslarını, Bakanlığın resen inceleme yetkisini, olası belge iptallerinin hukuki sonuçlarını ve kamu ihalelerine etkilerini öğrenebilirsiniz.
Yazı dizisindeki diğer yazıları görmek için tıklayın.
Kurumsal Görev Dağılımı:
Bakanlık, TOBB, Odalar, Mali Uzman ve Teknik Uzman
Yeni sistem çok aktörlü bir doğrulama zinciri üzerine kuruludur.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, sistemin genel düzenleyici ve denetleyici otoritesidir. Tebliğ hükümlerini belirler, katsayı listelerini yayımlar, belgeleri resen inceleyebilir, denetim yaptırabilir ve aykırılık halinde yaptırım sürecini başlatabilir.
TOBB ve TESK, sistemin üst kuruluşları olarak uygulama altyapısını kurar, oda ve borsalarca düzenlenen belgeleri kontrol eder, tereddüt halinde farklı teknik uzman atayabilir ve mevzuata aykırı belgeleri resen iptal ederek Bakanlığı bilgilendirebilir.
Oda ve borsalar, başvuruları alır, teknik uzman atamasını yapar, mali ve teknik raporları kontrol eder, Yerli Malı Belgesi ve Yerli Katkı Oranı Raporu düzenlenmesinde doğrudan rol üstlenir.
Mali uzman, maliyet hesaplarının defter kayıtlarına, faturalara ve mali verilere uygunluğunu doğrular.
Teknik uzman ise üretim yerinde inceleme yapar; üretim sürecinin gerçekten Türkiye’de gerçekleşip gerçekleşmediğini, girdilerin teknik niteliğini, üretim teknolojisini ve ürünün teknik uygunluğunu değerlendirir.
Bu yapı, üretici beyanına dayalı bir sistemden, uzman doğrulamasına ve dijital denetime dayalı bir sisteme geçildiğini göstermektedir.
Yerli Malı’nda Kurumsal Roller ve Uzman Atamaları Hakkında
Sık Sorulan Sorular
Soru: Teknik uzmanı biz mi seçiyoruz?
Hayır. Teknik uzman ataması oda veya borsa tarafından, seçime cevaz vermeyecek şekilde yazılım sistemi üzerinden yapılır. Bu düzenleme, objektifliği artırmayı ve üretici-uzman ilişkisi üzerinden doğabilecek sübjektifliği azaltmayı amaçlar.
Soru: Teknik uzman kararına itiraz hakkımız var mı?
Evet. İnceleme sonucuna veya ara kontrol kararına itiraz edilmesi durumunda, TOBB tarafından farklı bir uzman veya uzman heyeti görevlendirilebilir.
Soru: Sanayi Müdürlüğü’nün Yerli Malı Tebliği üzerindeki denetim yetkisi nedir?
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, sistemin düzenleyici ve denetleyici otoritesidir. Belgeleri, belgeye esas mali ve teknik dokümanları, başvuru verilerini ve uygulama süreçlerini resen veya şikayet üzerine inceleyebilir. Gerekirse yerinde denetim yapılabilir; aykırılık tespit edilirse belge iptali ve yaptırım süreçleri başlatılabilir.
Bakanlığın Resen İnceleme ve Müdahale Yetkisi
Yeni düzenlemenin en kritik başlıklarından biri, Bakanlığın resen inceleme yetkisidir.
Resen inceleme, Bakanlığın herhangi bir şikayet veya başvuru beklemeksizin, doğrudan kendi inisiyatifiyle Yerli Malı Belgesi’ni ve belgeye esas tüm bilgi ve belgeleri inceleyebilmesi anlamına gelir.
Bu inceleme yalnızca evrak üzerinden yapılmak zorunda değildir. Gerekli görülmesi halinde üretim yerinde denetim yapılabilir, teknik uzmanlardan ek inceleme istenebilir, oda ve borsaların işlemleri kontrol edilebilir, mali uzman ve teknik uzmanların sorumlulukları değerlendirilebilir.
Bakanlık, özel uzmanlık gerektiren durumlarda ilgili uzmanlardan inceleme talep edebilir. Kaynakta bu tür incelemelerin Bakanlığın talebini müteakip 30 iş günü içinde tamamlanması gerektiği belirtilmektedir.
Bu yapı, yeni dönemde Yerli Malı Belgesi’nin alındıktan sonra “güvenli liman” haline gelmediğini göstermektedir. Belge alınmış olsa bile, belgeye esas verilerin sonradan denetlenebilir olması gerekir.
Bakanlığın Denetim Yetkisi Hakkında
Sık Sorulan Sorular
Soru: Belgeyi aldık ve yıllık %5’lik ara kontrol listesine girmedik. Yine de Bakanlık kapımızı çalabilir mi?
Evet. Bakanlık, Yerli Malı Belgesi ve belgeye esas tüm mali ve teknik dokümanlar üzerinde resen inceleme yapabilir. Bu inceleme evrak üzerinden yapılabileceği gibi, gerekli görülmesi halinde üretim yerinde de gerçekleştirilebilir.
Soru: Bakanlık resen yaptığı incelemede bir uzman görevlendirirse, bu inceleme ne kadar sürede tamamlanır?
Kaynakta, Bakanlık tarafından başlatılan ve uzman incelemesi gerektiren süreçlerin talebi müteakip 30 iş günü içinde tamamlanması gerektiği belirtilmektedir.
Soru: Bakanlığın resen yaptığı inceleme sonucunda belgenin yanıltıcı bilgiye dayandığı tespit edilirse süreç nasıl işler?
Bu durumda Bakanlık talimatıyla belgeyi düzenleyen oda veya borsa tarafından Yerli Malı Belgesi iptal edilir. Eğer iptal üreticiden kaynaklanıyorsa, üretici bir yıl süreyle aynı ürün için yeni başvuru yapamaz. Ayrıca konu Türk Ceza Kanunu kapsamında adli mercilere intikal ettirilebilir.
Soru: Bakanlık sadece bizim şirketimizi mi inceler, yoksa oda ve uzmanların süreçlerini de denetler mi?
Bakanlığın yetkisi tüm sistemi kapsar. İnceleme sonucunda usulsüzlük tespit edilirse oda veya borsa, mali uzman, teknik uzman ve üretici bakımından ayrı ayrı sorumluluk doğabilir. Mali uzman hakkında TÜRMOB üzerinden soruşturma talep edilebilir; teknik uzman hakkında yetki iptali gündeme gelebilir.
Soru: Bakanlık resen inceleme yaparken hangi verilere erişebilir? Gizli üretim reçetelerimiz risk altında mı?
TOBB ve TESK tarafından kurulan dijital sistemdeki bilgi ve belgeler Bakanlığın erişimine açıktır. Ancak üretici tarafından sunulan ticari sır niteliğindeki bilgilerin yetkisiz kişilerle paylaşılması yasaktır. Bu bilgilerin hukuka aykırı paylaşılması halinde ağır yaptırımlar gündeme gelebilir.
Soru: TOBB’un da Bakanlık gibi belgeleri resen iptal etme yetkisi var mı?
Evet. TOBB, oda veya borsalarca düzenlenen belgelerin tebliğe veya uygulama esaslarına aykırı olduğunu tespit ederse, bu belgeleri resen iptal ederek Bakanlığı bilgilendirebilir. Bu durum sistemde Bakanlık ve TOBB düzeyinde çift katmanlı bir denetim olduğunu gösterir.
Soru: Bakanlık resen inceleme yaparken hangi kriterleri baz alır?
Bakanlık, belgenin tebliğ ve uygulama esaslarına uygun düzenlenip düzenlenmediğini, YKO hesabının doğru yapılıp yapılmadığını, maliyet kırılımlarının belge ve kayıtlarla uyumlu olup olmadığını, üretimin önemli aşamalarının Türkiye’de gerçekleşip gerçekleşmediğini, Sanayi Sicil Belgesi ve kapasite raporu uyumunu, tedarikçi belgelerini, kullanılan katsayıların doğru uygulanıp uygulanmadığını ve dijital sistemdeki verilerin tutarlılığını dikkate alır.
Soru: Resen denetim sonucunda belgenin iptal edilmesi kamu ihalelerini nasıl etkiler?
Belge iptal edilirse, ürünün yerli malı statüsü ortadan kalkar. Bu durumda kamu ihalelerinde yerli malı fiyat avantajından yararlanma imkanı da ortadan kalkar. İptal bilgisi SBS veri tabanına işlendiğinde, belgenin ihale süreçlerinde kullanılabilirliği sona erer.
Soru: Bakanlık incelemesi sırasında teknik uzmanlardan ek rapor istenir mi?
Evet. Bakanlık, özel uzmanlık gerektiren hususlarda ilgili uzmanlardan inceleme talep edebilir. Bu inceleme belge, üretim süreci, teknik yeterlilik, girdilerin niteliği veya önceki teknik raporun doğruluğu üzerinde yoğunlaşabilir.
Yeni Yerli Malı Tebliği Rehberi – Diğer Yazılar
- Yeni Yerli Malı Tebliği Rehberi Önsözü
- (1) Yeni Yerli Malı Tebliği, Amacı ve Kamu İhalelerindeki Önemi
- (2) Yeni Yerli Malı Tebliği Yürürlük Takvimi ve Geçiş Süreci
- (3) Yerli Katkı Oranı Nasıl Hesaplanır?
- (4) Yeni Yerli Malı Tebliği’nde İthal Girdi Katsayıları ve 0,1 – 0,6 Listelerinin Önemi
- (5) Yeni Yerli Malı Tebliği ile Tedarik Zinciri Yönetimi
- (6) Yeni Yerli Malı Tebliği’nde Yerli Kabul Edilen Özel Girdiler
- (7) Teknolojik Ürün Belgesi, Yazılım ve Yüksek Teknoloji Üretimi
- (8) Yerli Katkı Oranı Hesaplamaları: Örnek Senaryolar
- (9) Dijital Başvuru Süreci, ERP Kullanımı ve Veri Tutarlılığı
- (10) Kurumsal Görev Dağılımı ve Bakanlığın Müdahale Yetkisi
- (11) Denetim, Yaptırım ve İtiraz Mekanizmaları
- (12) Yerli Malı Belgesi İçin Hazırlık Kontrol Listesi